گل سورنجان قبل از هر جايى در تپه‌ها و دامنهء كوهساران پديدار است . گزينش : بهترش آن است كه رويه و داخلش سفيد و سخت و ترد است و زود مىشكند . سورنجان سرخ و سياه خوب نيست . مزاج : تا دوم گرم و خشك است و رطوبتى زياده دارد . به عقيدهء بعضى در نوع سفيدش حرارتى لطيف هست و در غير سفيد نيرويى قابل اهميت هست . زيرا اگر بسيار قوى نبود اسهال نمىداد . ولى به عقيدهء كسانى ديگر اگر هيچ گرمى داشت ؟ اقلا در قرحه‌ها سوزش نشان مىداد كه اين گزش و سوزش به هيچ وجه موجود نيست . كسانى ديگر هستند كه گويند بسيار گرم است . خاصيت : داراى نيروى اسهالى است هرچند گفته‌اند كه قبوضيت دارد . قرحه : سورنجان سفيد در علاج زخم كهنه بسيار مؤثر است . مفاصل : داروى نقرس است ، ضمادش فورا درد را تسكين دهد . اما اگر زياد از آن ضماد كنند و بر ورم نهند ورم سخت را سخت‌تر كند . براى همهء مفاصل و بويژه در حالت سرماخوردگى بهترين يار و ياور مفاصل است . اندامان غذا : براى معده خوب نيست . معده را ناتوان كند . سورنجان سرخ و سياه داروهاى اسهالى را در معده بازدارند و آسيب و بلاهاى توان‌فرسا بدنبال دارند . اندامان راننده : مسهل است ، شهوت‌انگيز است و اگر با زنجفيل و پونه و زيره خورند بسيار شهوت‌انگيزتر است . زهرها : سورنجان سرخ و سياه سمّ است . جانشين : در علاج درد مفاصل به وزن آن برگ حنا و نيم وزنش مقل كبود . سلخ الحيه ( پوست مار ) : كه در فصل ويژه به مار - حيه - ذكر شد . سادآوران ( سياه‌داوران - سادوران ) : مزاج : در دوم سرد و در سوم خشك است . خاصيت : بندآورندهء خون است . آرايش : از ريزش مو جلوگيرى كند . جانشين : به وزنش فيلزهره و يك‌سومش بيخ نى . سوسن : ديسقوريدوس گويد : سوسن گياهى است كه برگش به برگ گلايول مىماند و از برگ گلايول پهن و بزرگتر و لزج‌تر است . بر ساقهء سوسن گلهايى خميده و هم‌شكل پديدار است كه به رنگهاى گوناگون از قبيل سفيد و زرد و بنفش و آبى جلوه مىنمايد و ازاين‌رو آن را ايرسا گويند كه ايرسا به معنى رنگين‌كمان است . « 1 » اين گياه ريشه‌هايى سخت و گره‌دار و خوشبوى دارد . به منظور دارويى بيخ سوسن را از زمين بيرون آرند و در سايه مىخشكانند و به نخهاى كتان مىكشند و در انبار نگه مىدارند . نوعى ديگر سوسن هست كه سفيدرنگ است و مزهء تلخ دهد . بيخ آن را ايرس گويند و از سوسن رنگين‌كمانى كه ذكرش گذشت كم‌توان‌تر است ، ليكن در بسيارى از بيماريها سودمند است . بيخ سوسن سفيدى كه ايرس نام دارد هرگاه كهنه شود آن را سوراخ كنند و بويى خوش مىپراكند . اين دو نوع فوق‌الذكر از سوسن هر دو بيابانى و خودرو هستند . نوع سومى هم هست كه كاشتنى است و در اصطلاح مردم به سوسن آزاد مشهور است . سوسن آزاد رنگش سفيد است . و از مادهء خاكىاى لطيف كه دارد كسب تلخى كرده و مزاج آبىاش معتدل است . مزاج : سوسن آزاد سفيدرنگ در دوم گرم و خشك

--> ( 1 ) - در فصل اول ايرسا آمده و گويد بيخ سوسن آسمانگون است . و در واقع ايرسا گل زنبق است .